Alexei Yurchak – Nếu Lenin còn sống, chắc Người sẽ biết phải làm gì (Cuộc đời loã thể của lãnh tụ) [Phần 1]

Lời giới thiệu: Bài viết dưới đây của Alexei Yurchak có thể xem như một ví dụ về cách tiếp cận giải cấu trúc đối với các hiện tượng văn hóa lịch sử, theo đó, Lênin được xem là một kiến tạo diễn ngôn qua các giai đoạn lịch sử của nước Nga. Thiết tưởng, bài viết có thể gợi mở những cách tiếp cận mới đối với các hiện tượng văn hóa, lịch sử Việt Nam.

Six apparitions of Lenin on a Grand Piano – tác phẩm của Salvador Dali, họa sĩ Tây Ban Nha (1904-1989)

 

 

*

Trong suốt chiều dài lịch sử của Liên Xô, Lenin là biểu tượng cơ bản cho tính chính thống của hệ tư tưởng xô-viết và là cái ô lập trường dùng để giương lên trong các diễn ngôn tư tưởng. Nói cách khác, những phát ngôn tư tưởng khi đã chọn được tiên đề khởi phát là sự đúng đắn và tính hiển nhiên của tư tưởng Lenin thì không ai có quyền nghi ngờ các phát ngôn ấy[1]. Bởi vậy, mọi sự cải cách và thay đổi trong hệ thống xô-viết đều được thực hiện dưới ngọn cờ khắc phục tình trạng xuyên tạc Lenin để trở về với tiếng nói của Lenin đích thực.

Công cuộc cải tổ đã được bắt đầu bằng nhiệm vụ như thế. Nhưng vào năm 1990, cách trình bày về nhiệm vụ này trên báo chí Đảng đã có sự thay đổi. Nếu trước kia sự xuyên tạc tư tưởng Lenin thường được gắn với những thời kì nhất định (thời Stalin hoặc thời Brejinhev), thì bây giờ người ta nghĩ rằng, trong toàn bộ lịch sử xô-viết, tư tưởng của Lenin lúc nào cũng bị xuyên tạc. Rốt cuộc, mọi phát biểu của Lenin được lưu trữ trong các nguồn tài liệu thời xô-viết đều bị nghi ngờ là nguỵ tạo, không chính thức. Sự thay đổi tưởng như chẳng mấy quan trọng trong diễn ngôn trên báo chí Đảng làm nẩy sinh một nghịch lí: một mặt, loại diễn ngôn này tuyên bố nhiệm vụ chính của công cuộc cải tổ là trở về với Lenin đích thực, mặt khác, nó lại bảo, không thể biết Lenin đích thực là thế nào.

Một bài báo điển hình hồi đầu năm 1990 in trên tạp chí “Cộng sản”, cơ quan lí luận của Ban Chấp hành Trung ương, được mở đầu bằng công thức quen thuộc: nhiệm vụ quan trọng của công cuộc cải tổ là “bóc trần sự xuyên tạc của Stalin, làm trong sạch chủ nghĩa xã hội, trả lại cho chủ nghĩa xã hội những lí tưởng của Marx và Lenin, cả khối óc và trái tim đã bị Stalin tước đoạt…”[2]. Nhưng ở đoạn tiếp theo, nhiệm vụ của cải tổ được bài báo trình bày có một chút khác đi, và chỗ khác ấy là công cuộc cải tổ phải “…đi theo con đường thực nghiệm, chứ không phải chủ nghĩa giáo điều, làm cho chủ nghĩa xã hội chan chứa một nội dung mới, nội dung trước kia chưa từng biết”[3]. Quay về với lí tưởng của Marx và Lenin là tiến tới chỗ chưa biết! Sự xuất hiện của mâu thuẫn này trong diễn ngôn vào năm 1990 của Đảng tuy chỉ là một trong vô số các sự kiện trọng đại thời ấy, nhưng nó có vai trò vô cùng quan trọng. Nó đẩy nhanh quá trình xoá bỏ một cách quyết liệt nguyên tắc chính thống là điểm tựa của hệ tư tưởng xô-viết và làm cho cuộc khủng hoảng không gì có thể cứu vãn của Đảng cùng toàn bộ hệ thống Đảng xích lại gần hơn.

Trong bài viết này chúng tôi chỉ tập trung xem xét quá trình ấy đã bắt đầu và kết thúc như thế nào trong năm 1990.

1.

Nếu đã thừa nhận trong suốt chiều dài lịch sử xô-viết lời nói và tư tưởng của Lenin lúc nào cũng bị xuyên tạc thì nhiệm vụ hàng đầu bây giờ là phải làm sao để xác định được Lenin đích thực, Lenin chưa bị xuyên tạc là cái gì. Muốn làm được điều đó, trước tiên lại phải phân tích xem, lời nói của lãnh tụ đã bị xuyên tạc bằng cách nào, nguyên nhân dẫn tới sự xuyên tạc ấy là ở đâu. Vào mùa xuân năm 1990, trong một cuộc tranh luận về vấn đề này, nhiều lí luận gia của đảng đã phát hiện ra, rằng người diễn giải, người thuật chuyện, các biên tập viên, ai cũng có khả năng xuyên tạc Lenin, – người này thì do không hiểu, người kia do kính yêu lãnh tụ thái quá, kẻ khác lại do ác ý… Rốt cuộc, các văn bản thuật lại lời Lenin của những người giời ơi đất hỡi nào đó nhiều khi được giải thích như là lời do chính Lenin đã nói ra. Tạp chí “Cộng sản” phát hiện rằng, “những quan điểm, những ý kiến, những phát ngôn rất khác nhau của các tác giả hồi ức” về Lenin đều được tiếp nhận như “những quan điểm có tính nguyên tắc của bản thân Lenin”[4]. Chẳng hạn, tạp chí nói tiếp, mặc dù trong ấn phẩm bàn về đường lối văn hoá của Đảng mà ai cũng biết, Klara Tzetkin chỉ kể lại cuộc toạ đàm của mình với Lenin, nhưng câu chuyện do bà thuật lại thường được trích dẫn “tựa như những lời ấy chính là do Lenin viết ra”. Chẳng những thế, “nhiều năm qua chúng ta đã sử dụng một bản dịch không thể xem là mẫu mực”. Trong trường hợp này, tư tưởng và lời nói của Lenin đã bị xuyên tạc hai lần: chúng được kể lại không chính xác và dịch lại cũng không chính xác. Đấy là nhận xét về hồi ức của một chiến hữu gần gũi nhất của Lenin. Vậy thì còn biết nói gì đây về những người đã chép lại và chỉnh sửa lời nói của Lenin sao cho phù hợp với những toan tính về lợi ích chính trị trong những điều kiện của một giai đoạn lịch sử cụ thể. Tạp chí “Cộng sản” nêu câu hỏi:  “Chả lẽ chưa đến lúc phải xem xét thật kĩ lưỡng?”, tức là, – chả lẽ chưa đến lúc phải kiểm tra lại bản gốc những lời nói của Lenin để cuối cùng có thể tìm ra tiếng nói của Lenin đích thực? Để đạt được mục đích ấy, tạp chí đề nghị không dừng lại ở việc tu chỉnh những lời phát biểu riêng lẻ, mà phải tiến hành “tổng kiểm tra toàn bộ văn bản, băng ghi âm và lời giải thích” của lãnh tụ[5].

Nhưng ngay lập tức người ta hiểu ra, rằng dẫu có tiến hành tổng kiểm tra thì cũng chẳng giải quyết được chuyện gì. Lời nói của lãnh tụ bị xuyên tạc, nguyên nhân đâu chỉ vì người ta thuật lại, hay giải thích thiếu chính xác, mà chủ yếu vì trong lịch sử xô-viết, hình ảnh lãnh tụ đã bị quy phạm hoá, thần thánh hoá. Theo đó, mọi phát ngôn của lãnh tụ cũng được quy phạm hoá – lời nói thường ngày hoá thành khuôn vàng thước ngọc. Diễn ngôn của Lenin có vẻ như bị “đóng băng”, không còn khả năng phát triển cùng với sự phát triển của lịch sử. “Với chúng ta, Lenin vẫn cứ là nhà tư tưởng vĩ đại nhất của thế kỉ XX”. Trong lễ kỉ niệm ngày sinh Lenin lần thứ 120, tháng tư, năm 1990, sau khi mở đầu bài diễn văn bằng những lời trọng thể như thế, Gorbachev lập tức nói thêm: “…Chúng ta nhất thiết phải nhận thức lại về Lenin, về trước tác lí luận và chính trị của ông ấy, đồng thời phải tìm cách thoát khỏi cả sự xuyên tạc, lẫn sự thần thánh hoá những kết luận của Lenin […] Đã đến lúc cần chấm dứt kiểu sử dụng tên tuổi và hình ảnh Lenin một cách mù quáng, thiếu suy nghĩ giống như những kẻ đã biến Lenin thành bức “tượng thánh”[6]. Do thánh kinh được tạo ra trên cơ sở tư tưởng Lenin, – gọi là chủ nghĩa Lenin,- cho nên trở về với Lenin đích thực, thực chất là khước từ chủ nghĩa Lenin. Nghe mới báng bổ làm sao! Để làm dịu những lời nói có vẻ như vụng về, Gorbachev giải thích, rằng thuật ngữ “chủ nghĩa Lenin” là do bọn Melsevich bịa ra để chế giễu tư tưởng của lãnh tụ[7].

Các lí luận gia của Đảng tuyên bố, rằng khác với Lenin bị thần thánh hoá, Lenin đích thật thường thay đổi ý kiến và sửa chữa sai lầm khi hoàn cảnh lịch sử đã thay đổi. Cho nên, tiếng nói của Lenin cũng phát triển, không đứng yên một chỗ. Xuất phát từ quan điểm như thế, mùa xuân năm ấy, trên tạp chí “Cộng sản”, Alesandre Jakoplev – lí luận gia của Đảng, uỷ viên Bộ Chính trị, “tổng chỉ huy cải tổ”- viết rằng, không nên tìm Lenin trong những quan điểm cụ thể, mà phải tìm ở khả năng thay đổi những quan điểm ấy sao cho phù hợp với hoàn cảnh. Jakoplev giải thích: “Với cá nhân tôi, Lenin vĩ đại vì khi cuộc sống yêu cầu, Người bao giờ cũng biết xem xét lại các quan điểm của mình”[8]. Hai tác giả khác của “Cộng sản” còn quả quyết, rằng Lenin thường vận dụng kinh nghiệm thực tiễn của công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội không chỉ để sửa chữa sai lầm của bản thân, mà còn sửa chữa cả những sai lầm lí luận của Marx và Engels[9].

Từ những lời tuyên bố được đưa ra vào mùa xuân năm 1990, tất yếu sẽ nảy sinh một kết luận hiển nhiên: vì thực tiễn xây dựng chủ nghĩa xã hội chỉ vỏn vẹn có mấy năm, do chỉ nắm vững và chỉ dựa vào kinh nghiệm của thực tiễn ấy, Lenin không thể sửa chữa tất cả sai lầm và thay đổi tất cả quan điểm của mình. Cho nên, tạp chí “Cộng sản” bình luận, những quan điểm sai lầm chưa được sửa chữa trong di sản của Lenin và di sản của các vị kinh điển vẫn tiếp tục khiến chúng ta phạm sai lầm cho đến tận hôm nay. “Chừng nào tư tưởng chưa có khả năng tự sửa đổi, tự tranh luận với bản thân, chừng ấy, chúng ta vẫn chưa thể khám phá và thấu hiểu cơ chế của sai lầm trên bình diện nhận thức luận…”[10].

Bởi vậy, vào đầu năm 1990, trong diễn ngôn của Đảng, người ta thường trình bày một tư tưởng thế này: nhiệm vụ trở về với Lenin đích thực rộng lớn hơn rất nhiều lần so với việc kiểm tra các văn bản để tìm bản gốc và xác định độ chính xác. Chẳng những thế, còn cần phải có cách cách tiếp cận sáng tạo đối với lời nói và tư tưởng của Lenin. Phải làm sao để lời nói và tư tưởng của Lenin có khả năng phát triển, thay đổi, tìm được những ý nghĩa mới mẻ phù hợp với ngày hôm nay. Nói cách khác, các lí luận gia của Đảng cần phải học cách bổ sung, sửa chữa các văn bản của Lenin mà không cần dựa vào Lenin, – tức là sửa chữa, bổ sung sao cho giống hệt như Lenin tự làm, nếu như Lenin còn sống.

Đảng có một công thức cũ về tư tưởng, đã được khuôn đúc thành khẩu hiệu ai cũng biết: “Lenin sống động hơn tất cả những người đang sống”. Dẫu nghịch lí thế nào thì thực chất khẩu hiệu ấy vẫn ngợi ca một ông thánh bất hoại, bất tử, tức là ngợi ca một người đã chết rồi. Công thức mới về tư tưởng xuất hiện vào năm 1990 cần được đúc lại bằng một câu rất khác theo tinh thần của công cuộc cải tổ sau này: “Nếu Lenin còn sống, chắc ông ấy sẽ biết phải làm gì”. Vì thế, nhiệm vụ mới trên lĩnh vực tư tưởng lại có thêm cả yếu tố tưởng tượng, hư cấu, nó đòi hỏi phải phục dựng một Lenin sống động có khả năng suy ngẫm những vấn đề hiện tại bằng chính ngôn ngữ của ngày hôm nay. Năm 1990, nếu truyền thông và những phát ngôn của Đảng chưa nói về sự phục sinh của Lenin theo nghĩa đen của từ ấy, thì đúng là người ta cũng đã hi vọng như thế.

Năm 1990, Nhà xuất bản “Tranh cổ động” thuộc Ban chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Liên Xô đã tung ra một bức tranh tuyên truyền có tên gọi “Hãy nhường lời cho Lenin!”[11]. Đây là ví dụ điển hình thể hiện niềm hi vọng vào sự phục sinh của lãnh tụ. Ở chính giữa bức tranh là một lễ đài màu đỏ, có đủ cả Quốc huy Liên Xô và loa phóng thanh. Nó tượng trưng cho những trích đoạn lời nói của Lenin đã được qui phạm hoá, thần thánh hoá trong những phát ngôn chính thống của Đảng. Còn bản thân Lenin thì được diễn tả một cách cố ý trong hình ảnh một con người bình thường, nhỏ bé, xo vai và xám – bệch. Lenin chỉ ngồi ghé ngoài rìa, rất thấp, bên dưới lễ đài và đang chăm chú ghi vào sổ tay các ý nghĩ của mình về những gì đang diễn ra hôm nay. Để biết được những ý nghĩ ấy là gì, cần phải nhường lời cho Lenin, phải để Lenin bước lên lễ đài, phải lắng nghe cái giọng nói sống động hôm nay của ông ấy.   

Thêm một ví dụ khác là cách trang trí kiểu mới của trang bìa tạp chí “Cộng sản” xuất hiện vào tháng 4 năm 1990[12]. Trong nhiều thập kỉ, tạp chí này luôn luôn trình bày trang bìa theo một phong cách quan liêu – thủ cựu, nó giống như trang bìa của tuyệt đại đa số các ấn phẩm có tính cách hàn lâm và tính đảng thời xô viết: trên nền xám – phớt xanh, tên của tạp chí được làm nổi bật bằng một kiểu chữ rất nặng nề.

Vậy mà vào tháng 4 năm 1990, hình thức trang bìa tạp chí bỗng đột ngột thay đổi. Trong thư gửi bạn đọc, sự thay đổi ấy được Ban Biên tập giải thích như thế này: “Bạn đọc kính mến!   “Cộng sản” số này dành cho lễ kỉ niệm lần thứ 120 ngày sinh Lenin, nó được ấn hành trong một hình thức mới do hoạ sĩ V. Pantelejev thiết kế. Ngoài bìa tạp chí có ảnh chụp (đã được phóng đại) một đoạn trích từ bản thảo của Vladimir Ilic. Làm như thế, chúng tôi muốn thể hiện thái độ của mình đối với di sản của người đã đặt nền móng cho công tác lí luận và chính trị xô-viết”[13]. “Thái độ đối với di sản” của Lenin được hé lộ qua việc thay đổi hình thức trang trí tờ bìa tạp chí cụ thể là thế nào? Tuy Ban Biên tập không giải thích cặn kẽ, nhưng mọi chuyện vậy là đã rõ. Khác với tờ bìa cũ, tờ bìa tượng trưng cho diễn ngôn công thức, giáo điều của một Lenin bị xuyên tạc (ví như lễ đài màu đỏ vẽ trên tranh cổ động ở thí dụ vừa nhắc tới trên kia), trên tờ bìa mới, chữ “Cộng sản” được viết bằng nét chữ của lãnh tụ, do bàn tay của chính lãnh tụ trực tiếp viết ra. Bởi thế, tên gọi tạp chí hoá thành đoạn trích từ bản thảo của Lenin, từ diễn ngôn sống của ngày hôm nay, diễn ngôn đang phát triển vô cùng linh hoạt[14].

2.

Bảo rằng phải nhường lời cho Lenin, tranh cổ động của Đảng và trang bìa tạp chí “Cộng sản” đã sử dụng lối nói giả định: Nếu như Lenin lên tiếng… Nhưng làm thế nào để thực hiện được điều đó trong thực tế? Phải trình bày lời nói hôm nay của Lenin như thế nào để những lời nói ấy vừa không lặp lại các đoạn trích cũ, vừa là những phát ngôn mới mẻ, hiện đại, lại vừa đúng là những lời phát ngôn của Lenin? Làm thế nào để trình bày những tư tưởng mới nẩy ra ngày hôm nay của Lenin, chứ không phải đơn giản là quay trở về với tư tưởng của một vị lãnh tụ từng sống từ đời nảo đời nào. Suốt cả năm 1990 các lí luận gia của Đảng đã vò đầu bứt tóc vắt óc suy nghĩ tìm đủ mọi cách để giải quyết vấn đề ấy. Nhà lí luận của Ban Chấp hành Trung ương là Géorgi Sakhnazarov đề xuất sáng kiến đưa vào diễn ngôn quen thuộc của Lenin ý nghĩ và lời nói của các nhà tư tưởng khác, những nhà tư tưởng từng bàn về chủ nghĩa xã hội mà Lenin có một thời nào đó đã đàm đạo với họ, và chắc chắn lại tiếp tục đàm đạo, nếu như Lenin sống lại. Giữa đám triết gia được nhà lí luận của Đảng lựa chọn để đàm đạo với Lenin có Platon, Aristotle, Locke, Rousseau, Kant và Hegel. Sakhnazarov đề xuất cách giải quyết không theo phương pháp diễn ngôn, mà chủ yếu là phương pháp của sinh vật học, thậm chí, của nông học: nó cũng tựa như chiết lời nói của các nhà tư tưởng khác mà cấy ghép vào các văn bản quen thuộc của Lenin. Kết quả của sự lai ghép ấy tất yếu sẽ làm xuất hiện những phát ngôn hoàn toàn mới mẻ, chúng vừa không lặp lại các lời nói cũ, lại vừa đích thị là lời nói của Lenin. Một cái cây lai ghép cũng thế, nó cũng nẩy ra một loại quả hoàn toàn mới lạ, mà vẫn là quả của chính nó. Nhà lí luận Đảng giải thích: mô hình hoá tư tưởng của Lenin theo kiểu ấy chẳng khác gì “cách mạng trong nhận thức lí luận của chúng ta”; và chắc “ai cũng sẽ tán thành một cuộc cách mạng như thế” giống như Lenin, nếu như Lenin còn sống[15].

Thế là nhiệm vụ tìm kiếm một Lenin đích thực dần dần chuyển từ lĩnh vực diễn ngôn sang lĩnh vực sinh học: càng ngày người ta càng nhấn mạnh ý tưởng về sự cần thiết phải làm Lenin sống lại, phải tạo ra một bản sao sống động, hoặc ít nhất là phải mô hình hoá được tiến trình tư duy của Lenin. Quá trình chuyển dịch ấy làm nảy sinh hứng thú ngày càng mạnh mẽ đối với việc nghiên cứu gia phả dòng tộc, tìm hiểu tình trạng sức khoẻ, tâm lí, những đặc điểm sinh lí, những chi tiết về cái chết, tức là những chi tiết sinh học nói lên sự tồn tại của Lenin. Những chi tiết này chẳng dính dáng gì tới các câu chuyện kể, những lời giải thích và những huyền thoại của một giai đoạn lịch sử cụ thể, nhưng cũng chính nhờ thế mà người ta có thể rót vào đó cái nội dung mới mẻ đầy tính thời sự của ngày hôm nay. 

Tuyệt đại đa số các buổi phát thanh truyền hình, các bài viết đăng tải trên báo chí năm 1990 đều thuật lại các chi tiết về những ngày giờ, thậm chí những giây phút cuối cùng của Lenin, lúc Lenin chỉ còn là người yếu ớt, ốm đau,  đang hấp hối nhưng chưa chết, – tức là quãng thời gian Lenin ở trong trạng thái dở chết dở sống. Rơi vào trạng thái ấy, Lenin tuy mất hết vai trò của một chủ thể chính trị, một lãnh tụ, nhưng vẫn còn là một con người “trần trụi”. Nói cách khác, càng ngày, người ta càng quan tâm nhiều hơn tới phần bản tính tự nhiên của Lenin, cái phần mà Agamben gọi là đời sống “trần trụi”, hay là đời sống “loã thể” (bare life) của chủ thể, – tức là phần đời sống sinh lí của một con người vẫn còn lại, khi “đời sống chính trị” của một công dân đã hoàn toàn chấm dứt[16]. Khác với mảng lắp ghép của đời sống sống chính trị, đời sống “loã thể” nằm ngoài chính trị, ngoài lịch sử. Nó thoát khỏi mọi sự xuyên tạc nhằm mục đích chính trị, nên chi, phải tìm Lenin đích thực, Lenin không bị xuyên tạc ở những tầng vỉa của đời sống “trần trụi”, đời  sống “loã thể” ấy.

Trong tất cả những phát ngôn chính trị của Lenin, người ta bỗng cảm thấy chỉ có những ý kiến sau cùng được ông nói ra trong lúc hấp hối mới đúng là những ý kiến chính thức thể hiện đầy đủ nhất bản chất sinh học có thật của ông. Vào tháng tư năm 1990, Gorbachev nói rằng, nhờ tập trung nghiên cứu “những tác phẩm cuối cùng của Lenin” mà ông tìm thấy “niềm tin, rằng chúng ta đang tiến theo con đường tuy khó khăn nhưng hoàn toàn đúng đắn”[17]. Dưới một tiêu đề chung là “Di huấn chính trị của Lenin”, tờ “Tia lửa” in lại các văn bản cuối cùng của Lenin , tất cả chỉ vỏn vẹn “tám lá thư và bài báo tương đối ngắn được viết từ cuối năm 1922 đến đầu năm 1923”[18].

Hứng thú ngày càng gia tăng đối với “cuộc đời trần trụi” của lãnh tụ được thể hiện qua nhiều hình thức rất khác nhau trong năm 1990. Có thể nhận ra điều đó qua việc tổ chức những ngày lễ tưởng niệm dành cho Lenin trong thời gian này. Trước 1990, có đến mấy thập kỉ, lễ kỉ niệm quan trọng nhất dành cho Lenin là ngày 22 tháng tư, ngày sinh của ông. Ngày 21 tháng giêng, ngày chết của ông, thường được kỉ niệm với quy mô nhỏ hơn và chẳng có ý nghĩa tượng trưng to tát gì[19]. Trên tờ “Sự thật”, bài vở viết về lễ kỉ niệm này không đăng ở trang nhất, mà in ở các trang đôi, trong ruột báo. Mọi bài viết đều chẳng mấy quan tâm đến cái chết của Lenin, mà chỉ tập trung nói về vai trò của một vị lãnh tụ cách mạng thế giới. Công dân xô-viết không thể quên ngày 22 tháng tư, nhưng phần đông lại không nhớ 21 tháng giêng là ngày gì. Nhưng vào năm 1990, tương quan giữa hai ngày lễ bỗng đột ngột thay đổi: kể từ giữa năm 1950, đây là lần đầu tiên lễ tưởng niệm ngày chết của Lenin được tổ chức rộng rãi, long trọng y hệt lễ kỉ niệm ngày sinh của ông, và đó cũng là lần đầu tiên tờ “Sự thật” đưa câu chuyện về lễ kỉ niệm ngày chết lên toàn bộ trang nhất với cái đầu đề chung “Kí ức về tháng giêng năm ấy”[20].

Nhìn vào sự thay đổi trọng điểm của các lễ kỉ niệm, người ta nhận ra, mối quan tâm mới nảy sinh không còn nhắm vào việc chẩn đoán bệnh tật của Lenin hoặc miêu tả tình huống chính trị gắn với cái chết của lãnh tụ, mà chủ yếu nhắm vào bản thân các chi tiết trong quá trình hấp hối của con người sinh học, khi mà “cuộc sống trần trụi” và bản tính tự nhiên đích thực của con người ấy bỗng hiện ra giữa thanh thiên bạch nhật. Trong những câu chuyện chưa một ai được biết do những người trực tiếp chứng kiến kể lại, cái chết của Lenin được miêu tả bằng thứ ngôn ngữ tự nhiên chủ nghĩa rất xa lạ. Trong một đoạn hồi ức của Bukharin, trọng tâm chú ý được nhắm vào những đặc điểm về thể chất của lãnh tụ: “Chúng ta sẽ chẳng bao giờ còn được nhìn thấy vầng trán mênh mông ấy, cái đầu kì diệu lấp lánh ánh sáng cách mạng toả đi muôn phương ấy, chẳng bao giờ còn được nhìn thấy cặp mắt sống động, tinh anh, ân cần ấy, đôi tay mạnh mẽ ấy, toàn bộ thân hình rắn như đúc ấy…”. Có vẻ như câu chuyện không nói về cái chết mà nói về một sự sinh tồn đang căng ra giữa cái chết và sự sống.  Xin đọc một đoạn hồi ức của Bonch-Bruevich: “Tay phải nắm chặt, một nốt bầm tím nho nhỏ bên tai phải giống như một vết bẩn màu xám buộc chúng tối cứ phải dán mắt vào đấy […] Mà xem kìa, mắt ông ấy hình như vẫn mở […] Má có vẻ giật giật”[21].

Hứng thú nhắm vào những chi tiết sinh lí đã hoá thành một phần nội dung của quá trình thế tục hoá hình tượng Lenin mà Gorbachev đã kêu gọi thực hiện (xem lại phần đã nói ở trên). Nhưng mặt khác, quá trình ấy cũng khiến cho lãnh tụ mất thiêng. Tước bỏ phần chính trị lắp ghép vào con người, Lenin không thể giữ được hình tượng một siêu nhân chẳng bao giờ phạm sai lầm, lúc nào cũng đúng một cách hiển nhiên. Trong các công trình xuất bản năm 1990 vẫn còn ít những bài phê phán Lenin theo kiểu thẳng thừng, một cách công khai. Nhưng ngày càng thấy xuất hiện nhiều hơn những ý kiến cho rằng, Lenin không xấu, cũng chẳng tốt, mà chỉ là người bình thường.

Trong một số tạp chí của năm 1990, khi kể lại cuộc viếng Lăng cách đó chưa lâu, Tổng biên tập “Tia lửa” Vitali Korotich nói rằng, thay vì tâm trạng hồi hộp đầy màu sắc tôn giáo quen thuộc, ông đột ngột cảm thấy một sự vô vị mênh mông của không gian lễ nghi và của cả con người đang nằm trong quan tài kia. Lần ấy Quảng trường Đỏ đóng cửa, Korotich vào Lăng mà không có dòng người đến viếng như thường lệ: “Lần đầu tiên mặt đối mặt, tôi nhìn thấy Lenin trong cái lờ mờ nhá nhem của lăng mộ trang trọng được chiếu sáng một cách tằn tiện và buồn tẻ giống hệt mọi cõi nương náu của người chết”[22]. Qua sự miêu tả của Korotich, Lenin không còn hiện lên như một lãnh tụ “đời đời bất tử”, mà chỉ là một chủ thể chịu sự chi phối của các sức mạnh ngẫu nhiên giữa sự sống và cái chết. Trong tình trạng ấy, Lenin bị tước bỏ đời sống chính trị và sự vĩ đại gắn với đời sống ấy, bị hạ xuống mức độ của cuộc sống “trần trụi”,- một cuộc sống không chỉ tầm thường mà còn đầy bi kịch, vì rằng người ta không dành cho nó khả năng tự kết thúc một cách tự nhiên: “Một con người vóc dáng bình thường, mặc bộ đồ lễ phục, nằm trong chiếc quan tài súng máy bắn không thủng đặt giữa gian chính, bàn tay này nắm lại, bàn tay kia duỗi thẳng cả năm ngón. Lenin thật tội nghiệp!,- tôi nghĩ, – Đó là con người không được yên thân. Không chôn thân xác xuống lòng đất – ấy là một trong những hình phạt khủng khiếp nhất dành cho người đã chết ở mọi thời đại. Ông ấy phạm tội gì mà bị trừng phạt như thế?”[23].

Đến cuối năm 1990, trong con mắt của đa số dân chúng trên đất nước, hình ảnh Lenin vẫn còn đầy đủ sự thiêng liêng, nhưng quá trình giải thiêng đã mở ra khả năng phê phán lãnh tụ một cách công khai. Vào tháng Chạp năm 1990, O. Moroz đã viết như thế này trên “Tia lửa”: “…Đối với độc giả của chúng ta hôm nay, việc lật đổ Lenin cũng giống hệt như lật đổ Giê Xu trước các tín đồ Công giáo…Sự hoài nghi được gieo rắc cả ba bề bốn bên. Dân chúng đã quen tin rằng: Lenin là Chúa trời. Và nếu nói khác đi thì không ai muốn nghe”[24]. Người đối thoại  với Moroz là V. Soloukhin tiếp lời:  “Đã đến lúc phải nói to lên sự thật về con người này”[25]. Cái sự thật mà tuyệt đại đa số giới phê bình muốn nói to lên không phải quan điểm của Lenin về các sự kiện lịch sử cụ thể, mà chủ yếu là những phát hiện về nhiều chuyện bị bưng bít,  nhiều điều bí mật chìm tận đáy sâu trong đời sống sinh lí, trong dòng tộc và bản tính tự nhiên của Lenin. Lời kêu gọi lột bỏ lớp mặt nạ để phơi bày gương mặt đích thực của Lenin trở thành lời kêu gọi khám phá bản chất thiên bẩm của ông. V.Starsev đề nghị chối bỏ cái họ Lenin “giả mạo” để khôi phục lại cái họ đích thực là Ulianov. Ông nói, “đã đến lúc phải khám phá họ và tên thật”, làm được như thế, bản tính vốn có của một con người sẽ phơi trần ra giúp người ta “chia tay với các huyền thoại dễ dàng hơn”[26].

(Còn tiếp)


[1] Nói cách khác, Lenin là “Master – Signifier” của diễn ngôn tư tưởng Xô – Viết (Xem: Yurchak Alexei. Everything Was Forever, Until Il Was No More: The Last Soviet Generation. Princeton University Press, 2006. P.73-74.

[2] Sogrin V. Tả, hữu, cánh mình ở đâu? Suy ngẫm về các diễn ngôn chính trị hiện đại. “Cộng sản”. 1990. Số 3 (tháng 2). Tr. 33-34.

[3] Tlđd. Tr.36.

[4] Polevoi V. Nghệ sĩ và chính quyền. “Cộng sản”. 1990. Số 2 (tháng 2). Tr. 66-75.

[5] Tlđd. Tr. 69

[6] Diễn văn về Lenin của Tổng thống, Tổng Bí thư Đảng Cộng sản Liên Xô M.S. Gorbachev. Sự thật. 1990. 21 tháng 4. Tr.1.

[7] Tlđd. Nhà sử học người Mĩ là Nina Tumarkin đưa ra cách giải thích khác về nguồn gốc thuật ngữ “chủ nghĩa Lenin”. Theo bà, thuật ngữ này lần đầu tiên được sử dụng một cách công khai vào ngày 3 tháng 2 năm 1923. Vladimir Sorokin, Trưởng Ban Cổ động và Tuyên truyền trực thuộc Ban Chấp hành Thành uỷ Moskva là người sử dụng đầu tiên khi ông này nói về sự cần thiết phải nghiên cứu “chủ nghĩa Lenin” như một bộ phận có giá trị nhất của chủ nghĩa Marxisme (Tumarkin Nina. Lenin Lives! The Lenin Cult in Soviet Russia. Harvard University Press, 1997. P. 120)

[8] Jakoplev A. Chủ nghĩa xã hội: ước mơ và hiện thực// “Cộng sản”. 1990. Số 4 (tháng 3). Tr. 21.

[9] Pantin I., Plimak E. Những tư tưởng của Marx trong bước ngoặt văn minh nhân loại// “Cộng sản”. 1990. Số 4 (tháng 3). Tr.29-45

[10] Tlđd.

[11] Tranh của hoạ sĩ Tzumakov

[12] Nhà nhân loại học Mĩ, Thomas Wolfe, người chuyên nghiên cứu lịch sử báo chí xô-viết, cũng phân tích sự thay đổi của hình thức trình bày trang bía tạp chí “Cộng sản” (Bài phát biểu tại Hội thảo thường niên của Hiệp hội nhân loại học Mĩ (AAA). Washington, 1993).

[13] “Cộng sản”. 1990. Số 5. Tr.128. Trong hai năm 1990 và 1991, trang bìa các số tiếp theo của tạp chí “Cộng sản” đều trình bày theo kiểu mới.

[14] Sự thay thế diễn ngôn xơ cứng kiểu cũ bằng diễn ngôn phát triển năng động kiểu mới được phản ánh trong toàn bộ phong cách trình bày mới mẻ – cái nhan đề cắt chéo trang bìa, cái nền đầy màu sắc được thay đổi dần dần từ trên xuống dưới, các biểu tượng mang tính quy phạm bị loại bỏ (huân chương Lenin và khẩu hiệu “Vô sản toàn thế giới liên hiệp lại!”), ngày tháng được ghi theo kiểu nhật kí, hiện đại, phi chuẩn mực (“3’90” thay vì “Tháng Ba, 1990).

[15] Sakhnazarov G. Đổi mới tư tưởng hệ và hệ tư tưởng đổi mới. “Cộng sản”. 1990. Số 4 (tháng 3). Tr. 56.

[16] Phát triển luận điểm của Hannah Arendt (Arendt Hannah. The Human Condition. Chicago University Press, 1958), Agamben cho rằng, trong bối cảnh hiện đại, đời sống của bất kì chủ thể nào cũng đươc hợp thành bởi hai đời sống – “đời sống chính trị” (political life, hoặc bios) và “đời sống loã thể” (bare life, hoặc zoe). Bộ phận hợp thành thứ nhất là đời sống chính trị và pháp lí của chủ thể trong mối quan hệ với kẻ nắm quyền lực tối cao (nhà độc tài, chuyên chế, hoặc quốc gia); bộ phận thứ hai là đời sống sinh vật trực tiếp của nó. Đời sống của con người được kẻ cầm quyền tối thượng thừa nhận là một công dân luôn bao gồm hai đời sống hợp thành như thế (với tất cả quyền hạn và nghĩa vụ kèm theo). Nhưng nếu chủ thể đánh mất bộ phận hợp thành là đời sống chính trị, nó không chỉ đánh mất những quyền hạn pháp lí nào đó (ví như quyền bình đẳng trước pháp luật của một công dân); mà trong con mắt kẻ cầm quyền tối cao, đời sống của nó nói chung đã không còn ý nghĩa là đời sống của con người có đầy đủ giá trị, vì thế mà quyền bất khả xâm phạm thân thể của nó cũng bị thủ tiêu (đây chính là điều thường xẩy ra trong lịch sử hiện đại). Xem: Agamben Giorgio. Homo Sacer: Sovereign Power and Bare Life. Stanford University Press, 1998.

[17] Diễn văn về Lenin của Tổng thống, Tổng Bí thư Đảng Cộng sản Liên Xô M.S. Gorbachev. Tr. 2.

[18] Trong số này có lá thư viết ngày 4 tháng giêng năm 1923, tức là lá thư mà Lenin đã cảnh báo với Ban chấp hành Trung ương những vấn đề hệ trọng về tính cách của Stalin và đề nghị đưa Stalin ra khỏi chức vụ Tổng Bí thư của Đảng ( Gunbinski N.K. Kỉ niệm 120 năm ngày sinh Vladimir Ilic Lenin. “Tia lửa”, 1990. Số 17. Tr. 3)

[19]  Đây không phải là thông lệ có từ trước: những năm đầu sau khi Lenin chết, lễ kỉ niệm ngày chết được tổ chức linh đình hơn rất nhiều so với lễ kỉ niệm ngày sinh của ông. Nhưng trong vòng già một năm trước khi đọc bản báo cáo lịch sử phê phán tệ sùng bái cá nhân của Stalin, Khrupsev đã thay đổi trọng tâm: ngày 11 tháng giêng năm 1955, Ban Chấp hành Trung ương thông qua sắc lệnh về việc chuyển  lễ kỉ niệm thường niên dành cho Lenin từ ngày 21 tháng giêng sang ngày 22 tháng 4 (Tumarkin N. Op.cit. P.257). 

[20] Xem: Gooding John. Lenin in Soviet Polities, 1985-91. Soviet Studies. 1992. Vol.44. Số 3. P.409.

[21] Hồi ức về tháng giêng ấy. Sự thật. 1990. 21 tháng giêng. Tr.1

[22] Lời dẫn của Vitali Korotich viết cho bài “Giã từ thượng đế” (Toạ đàm giữa O. Maros và V.Soloukhin)// Tia lửa. 1990. Số 51. Tr.26.

[23] Tlđd.

[24] Tlđd. Tr. 27

[25] Tlđd. Tr. 30

[26] Bản thảo “Kẻ độc tài” của A.A.Matưsev gửi cho tạp chí “Neva”. Xem  ý kiến phê bình bản thảo này trong bài: Starsev Vitali. Nhà chính trị và con người. Neva. 1991. Số 3. Tr. 148-159,- bài báo được viết vào đầu năm 1990, giữa lúc xung quanh chủ đề này đang diễn ra tranh luận sôi nổi.

Advertisements

About lythuyetvanhoc

Bộ môn Lý luận văn học, khoa Ngữ văn, Đại học Sư phạm, Hà Nội
Bài này đã được đăng trong dịch thuật, la khắc hòa, lý thuyết văn học, nghiên cứu văn hóa, văn học Nga và được gắn thẻ , , , . Đánh dấu đường dẫn tĩnh.

Có 1 phản hồi tại Alexei Yurchak – Nếu Lenin còn sống, chắc Người sẽ biết phải làm gì (Cuộc đời loã thể của lãnh tụ) [Phần 1]

  1. Pingback: Alexei Yurchak – Nếu Lenin còn sống, chắc Người sẽ biết phải làm gì (Cuộc đời loã thể của lãnh tụ) [Phần cuối] | Lythuyetvanhoc's Blog

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Log Out / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Log Out / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Log Out / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Log Out / Thay đổi )

Connecting to %s