Alexei Yurchak – Nếu Lenin còn sống, chắc Người sẽ biết phải làm gì (Cuộc đời loã thể của lãnh tụ) [Phần cuối]

Hình ảnh trong phim "Goodbye, Lenin" (2003) của đạo diễn người Đức Wolfgang Becker. Bộ phim được giải Cesar cho phim châu Âu hay nhất và được đề cử giải thưởng Quả cầu vàng.

Phần 1

3.

Có thể xem hứng thú khám phá các tên thật chính là ý đồ đào bới đến tận cùng phần “thiên tính” còn bị bưng bít, như dòng họ, dân tộc để nếu dựa vào đó người ta có thể nhận ra các tên gọi. Và quả thật là những cuộc thảo luận về “gốc rễ còn bị bưng bít” của Lenin ngày càng trở nên công nhiên, cởi mở hơn.  Vào tháng Tư năm 1990, tờ “Chứng cứ và Sự thật” đã in bài phỏng vấn đầu tiên người cháu gái của Lenin về lai lịch dòng họ Ulianov. Hồi ấy trên báo chí đã thấy có tin đồn rằng tổ tiên Lenin không phải người Nga, còn người cháu đã luống tuổi thì nói, cần phải nhấn mạnh rằng: “Nếu tính dòng họ theo theo nhánh Ili Nicolaevic (cha Lenin) thì họ đúng là những người Nga. Vladimir Ilic và các chị em gái của ông bao giờ cũng ghi trong lí lịch tự thuật rằng họ là người Nga, tiếng mẹ đẻ của họ là tiếng Nga. Nhưng theo nhánh Maria Aleksandrovna thì tôi chẳng biết gì cụ thể cả. Bà ấy cũng là người Nga, dù vẫn có ý kiến nói về gốc gác Thuỵ Điển của bà ấy. Nhưng không có bằng chứng gì để khẳng định điều này”.[1]   

Tháng 10 năm 1990, báo “Nhà văn” của Leningrat đăng bài viết về những sự thật chưa ai biết về dòng họ của Lenin. Những sự thật này mới được phát hiện trong kho lưu trữ bí mật của Viện Marx – Lenin trực thuộc Ban Chấp hành Đảng Cộng sản Liên Xô. Theo yêu cầu của độc giả, tạp chí “Ngôn luận”, có số lượng phát hành khổng lồ, đã in lại tư liệu ấy[2]. Rồi sau đó, muộn hơn một chút, nó được thuật lại trên báo “Điểm sách”[3]. Trọng tâm chú ý của bài viết này được dồn vào việc tiếp tục theo dõi gốc gác Thuỵ Điển mà trước kia mới chỉ được nhắc tới như là lời đồn đại về dòng họ của Lenin. Bài báo nói rằng, tuy tư liệu đã nhiều hơn, nhưng chưa phải mọi chuyện đã rõ ràng: “Thợ dệt bít tất Karl Reinhand Ested ở Upsal và nông nô Grigori Ulianine (chưa biết ngày sinh và ngày mất) là những người đầu tiên được các nhà nghiên cứu dựa vào để lần tìm đường dây gia tộc”[4].

Báo chí, phát thanh, truyền hình liên tiếp công bố những thông tin về gốc gác, nguồn cội của Lenin. Chúng nhắc người ta nghĩ tới một thể loại trung gian giữa trinh thám điều tra với nghiên cứu khoa học về những bí mật của bản tính tự nhiên làm hiển lộ toàn bộ tiến trình lịch sử xô-viết dưới ánh sáng thanh thiên bạch nhật.  Biểu tượng huy hoàng nhất của thể loại này là bộ phim tài liệu “Nước Nga mà chúng ta đánh mất” của Stanhislav Govorukhin được khởi quay tại hãng “Mosfiml” vào năm 1990 giữa làn sóng cảm hứng dào dạt ấy[5]. Trong phim, đế chế Nga thời tiền cách mạng hoàn toàn đối lập với nước Nga xô-viết hiện tại. Một trong những thủ pháp đối lập được sử dụng triệt để là sự so sánh hai gia tộc từng giữ vai trò quan trọng trong lịch sử nước Nga: gia tộc Sa hoàng Nicolai II và gia tộc Ulianov.

Nhân vật người dẫn chuyện trong phim chính là đạo diễn Govorukhin. Ông lui tới nhiều cơ quan lưu trữ, xem đi xem lại nhiều cuốn phim thời sự, trích dẫn nhiều tư liệu mật. Ông nhấn mạnh, cả hai gia tộc đều có gốc rễ phức tạp, không thuần Nga. Gia tộc Sa hoàng có nguồn cội từ Tây Âu: “Chảy trong huyết quản của tất cả Sa hoàng, bắt đầu từ Elizabet đệ Nhất, là dòng máu Đức”. Riêng huyết quản của Nicolai còn có cả dòng máu Đan Mạch. Thái hậu Maria Fedorovna, mẫu hậu của ông là công chúa Đan Mạch. Đây là Sa hoàng Nicolai và người anh em thúc bá, Hoàng đế vương quốc Anh George V (cho xem ảnh). Hoàng hậu Alice – Aleksandra  Fedorovna – Hessen  Darmstad là công chúa nước Đức được giáo dục trong cung đình vương quốc Anh”[6]. Đạo diễn nói tiếp, mặc dù có nguồn gốc xuất thân như thế,  nhưng mọi thành viên trong gia tộc của Sa hoàng, xét từ bản chất văn hoá và tôn giáo, đều là người Nga đích thực. Hoàng hậu Aleksandra Fedorovna tự nguyện gia nhập Chính thống giáo, cự tuyệt dạy tiếng Đức cho các hoàng tử, công chúa, thậm chí chỉ tuyển các nhũ mẫu là thường dân Nga để cho họ bú mớm, đọc truyện cổ tích Nga cho họ nghe, dạy họ nói thứ tiếng Nga trong sáng, giản dị.        

Sau đó, đạo diễn chuyển qua gia tộc Lenin. Ngồi trong Viện Lưu trữ Saint-Peterburg, đạo diễn kể lại “nguồn gốc sắc tộc của Lenin trải qua nhiều năm bị bưng bít trong bí mật. Ta hiểu vì sao một người cộng sản chính hiệu cứ giả câm giả điếc như thế. Theo đường cha, đây là Ilia Nicolaevich (cho xem ảnh): Bà của Lenin, Anna Smirnova là người Kalmic, ông của Lenin, Nicolai Ulianin là người Tzuvas. Đường mẹ còn rắc rối hơn nhiều. Đây là Maria Aleksandrovna (cho xem ảnh). Bà của Lenin, Anna Grusorb là người Đức có pha trộn dòng máu Thuỵ Điển. Những kẻ bài Do Thái, xin hãy chú ý, ông của Lenin, Aleksandr Blank chính là người Do Thái đấy. Quyển sổ ghi chép trước mắt các bạn đây là của các nhân viên Bộ Y tế. Mọi người đều biết, ông của Lenin, Aleksandr Blank từng làm việc ở đây – ông ta từng tốt nghiệp Viện Hàn lâm Y học. Các trang từ 520 đến 523 đã bị thất lạc. Chúng tôi phải mất một năm rưỡi mới tìm thấy những trang ấy”[7].

Mãi tới năm 1991, sau thất bại của vụ bạo động tháng Tám, tư liệu của Cục Lưu trữ quốc gia Đảng Cộng sản Liên Xô được bạch hoá, Govorukhin mới tìm thấy những trang thất lạc ấy. Ngồi ở một gian trong toà nhà của Cục Lưu trữ, đạo diễn kể tiếp câu chuyện của mình: “Chính ở đây chúng tôi đã tìm thấy những tài liệu mà người ta đã xé trong Viện Lưu trữ lịch sử tại Saint – Peterburg. Điều bí mật khủng khiếp mà Đảng muốn dấu các đảng viên của mình là gì? Đấy chính là tài liệu kể lại ngọn ngành việc những người thuộc dòng họ Blank đã từ bỏ gốc Do Thái để chịu lễ rửa tội của Chính thống giáo. Xin hãy đọc: “Thông báo về các học sinh thuộc Viện Y học – Giải phẫu Hoàng gia, những đứa trẻ Do Thái đã chịu lễ rửa tội là Dmitri và Aleksandr họ nhà Blank. Những học sinh mang họ Blank thuộc thành phần tiểu thị dân ở tỉnh Cựu Konstantinov này là con cái của một người Do Thái tên là Mosk Blank”. Hoá ra tất cả bí mật là như thế. Govorukhin thốt lên một câu đầy ý nghĩa rồi kết luận: – Hai anh em nhà Blank là Abel và Izrail – họ đã chịu lễ rửa tội dưới hai cái tên là Dmitri và Aleksandr – họ bắt buộc phải chịu lễ rửa tội của Chính thống giáo (Govorukhin nhấn mạnh chữ “bắt buộc”) vì các trường đại học không tiếp nhận người Do Thái”[8].  

Kết luận không hề dấu diếm toát lên từ bộ phim là thế này: mặc dù dòng tộc phức tạp, nhưng các thành viên trong gia đình Sa hoàng đều có thể xem là những người Nga, chẳng những thế họ có gốc rễ từ thành phần ưu tú của châu Âu; những người sinh ra chưa phải là chiên của Chúa thì sau đó họ hoàn toàn tự nguyện tiếp nhận Chính thống giáo. Chuyện về các thành viên trong gia tộc Lenin có phần phức tạp hơn. Trong nguồn gốc sắc tộc của họ có nhiều sự thật “láu cá” bị che dấu: một bộ phận tổ tiên Lenin đã mạo nhận là người Nga, trong khi thực chất họ là người Kalmic, Tzuvas và người Đức có “pha trộn với dòng máu Thuỵ Điển”; còn những ông bà gốc Do Thái của Lenin thì nhìn chung đã gia nhập Chính thống giáo và cải sang tên họ Nga một cách bắt buộc, xuất phát từ những ý đồ mang tính sách lược.

Vào những năm 1990-1991 độc giả và khán giả truyền hình trở nên quá quen thuộc với thể phóng sự báo chí mà nhiều tác giả đã sử dụng để bóc lớp mặt nạ của Lenin, phơi bày bản chất tự nhiên đích thực của ông và giải thích cái bản chất ấy đã có ảnh hưởng như thế nào tới lịch sử nước Nga.

4.

Tinh thần bài Do Thái và chủ nghĩa dân tộc hẹp hòi toát lên từ một số tài liệu vừa kể trên làm nẩy sinh những cuộc tranh luận đáp trả, thủ pháp tranh luận là giễu nhại, bông đùa. Một trong số những tác phẩm thuộc thể phản trinh thám có nghĩa lí nhất theo kiểu ấy là trò chơi lường gạt tuyệt vời của Sergei Kurekhin trong chương trình mang tính đại  chúng “Ngôi nhà tĩnh mịch” phát trên kênh 5 đài truyền hình Leningrad. Khi ấy kênh truyền hình này vẫn còn được tiếp sóng trên toàn bộ Liên bang[9]. Từ cuối năm 1990, Kurekhin đã có ý đồ làm một chương trình truyền hình như thế, và nó đã được thực hiện đúng vào lúc người ta tỏ ra đặc biệt hào hứng khám phá những bí mật trong bản chất tự nhiên của Lenin[10].

Ở phần mở đầu, người dẫn chương trình là Sergei Solokhov gọi Kurekhin là “nhà hoạt động chính trị và nghệ sĩ điện ảnh nổi tiếng”, rồi giới thiệu rằng Kurekhin mới từ Mexico trở về sau chuyến đi nghiên cứu ảnh hưởng của các chất gây ảo giác đối với cách mạng xã hội. Kurekhin tuyên bố, đây mới chỉ là phần đầu nằm trong tổng thể của một chương trình truyền hình nhiều tập, được trình chiếu nhằm đề xuất “một hướng tiếp cận hoàn toàn mới đối với những sự kiện lịch sử trên đất nước ta và trên thế giới mà ai cũng đã biết rõ, với những sự thật mà mọi người đều hiểu tường tận”[11].  Tiếp theo, Kurekhin lại quay về với thủ pháp yêu thích của ông – ông bắt đầu bằng những ý kiến phát biểu rất nghiêm túc, sau đó dẫn câu chuyện tới chỗ hoàn toàn phi lí, nhưng vẫn giữ nguyên sự nghiêm túc và thành thực trong cách thức trình bày. Qua nghệ thuật trình bày tài tình của Kurekhin, thể loại này gợi dậy sự phản ứng rất khác thường ở đa số khán giả không được báo trước, đó là sự hoà trộn của bối rối, mê mẩn, nửa tin, lại nửa ngờ, phân vân không biết người kể chuyện đang nói nghiêm túc hay đang đùa bỡn[12]. Với phong cách ấy Kurekhin hút hồn khán giả, buộc họ nhìn dán mắt vào camera để nghe ông diễn thuyết một bài giảng khoa học rất dài nói về những bí mật trong bản tính của Lenin và ảnh hưởng của những bí mật ấy đối với phong trào cách mạng bolsevic.

Bài diễn thuyết được ông bắt đầu như thế này: “Hôm nay tôi sẽ nói về  bí mật cơ bản của cuộc cách mạng tháng Mười. Vì rằng trong đấu tranh cách mạng mọi chuyện không đơn giản như người ta vẫn nghĩ. Cách mạng bao giờ cũng có một cái gì đó khiến tôi ngạc nhiên, có một câu đố nào đó mãi mãi là câu đố”[13]. Tiếp theo, trong quá trình bàn luận những chuyện mênh mông bể sở bằng giọng nghiêm túc, theo kiểu khoa học, Kurekhin giải thích rằng Lenin và các nhà cách mạng, bạn chiến đấu của ông, đều rất thích hái nấm và ăn nấm. Nhiều loại nấm ở nước Nga, nhất là nấm đại hồng nhung, có ảnh hưởng tới ý thức chẳng thua kém chút nào so với cây lưỡi rồng – loài gây ảo giác Lophophora Williamsi  nổi tiếng của Mexico[14]. Sau nhiều năm sử dụng các loài nấm như thế, “nhân cách của người dần dần bị lấn át bởi nhân cách” của nấm, và các loài nấm lặng lẽ trở thành bản chất riêng của người […] Tức là người lặng lẽ hoá thành nấm”.  Rồi Kurekhin đưa ra lời tuyên bố nổi tiếng: “…Tôi có những bằng chứng không thể chối cãi để chứng minh, rằng toàn bộ cuộc cách mạng tháng Mười được tiến hành bởi những người nhiều năm ăn một loại nấm như thế. Trong quá trình bị những con người như thế sử dụng, nấm lấn át phần nhân tính của người, và người đã hoá thành nấm. Tức là tôi chỉ muốn nói, rằng chính Lenin là nấm”[15]. Kurekhin trích dẫn rất nhiều công trình triết học, tay chỉ lên biểu đồ để khán giả theo dõi, rồi ông lại tiếp tục bổ sung hàng đống chứng lí để chứng minh, rằng bản tính tự nhiên của Lenin quả  đã biến đổi từ nhân tính thành nấm tính. Trong suốt buổi truyền hình, cái quan điểm điên khùng ấy lúc nào cũng được trình bày bằng thứ ngôn ngữ tuyệt vời cùng với sự nghiêm túc, thuyết phục mãnh liệt mà chỉ Kurekhin mới có được.

Đã có rất nhiều khán giả truyền hình không biết nên hiểu thế nào về câu chuyện của Kurekhin. Họ hoang mang gọi điện thoại đến đài truyền hình yêu cầu giải thích. Công chúng từng xem trò lường gạt  của Kurekhin không chỉ là những khán giả ít học, mà còn có nhiều trí thức thứ thiệt, lúc ấy, phần lớn, họ chưa biết Kurekhin. Trong số những trí thức như thế có thể kể tên nghệ sĩ Konstantin Raikin, một nghệ sĩ rất sành điệu trong thể loại trung gian giữa giễu nhại và trào phúng và giàu kinh nghiệm trong trò “châm chích”, “bông lơn”. Điều đó nói lên một thực tế thú vị, không phải thực tế về sự ngây thơ của đám đông khán giả, mà là thực tế về sự xuất hiện của một thể loại hình như đã trở nên quá ư tự nhiên, bình thường ở thời điểm giáp ranh giữa 1990 và 1991: thể loại điều tra những nguồn cội bí mật trong bản tính tự nhiên của Lenin và những bí mật mang tính sinh học có ảnh hưởng thế nào đối với lịch sử đất nước và số phận cá nhân con người[16].  

Nhớ lại ấn tượng đầu tiên sau khi xem truyền hình, Konstantin Raikin kể rằng, ông đã bị mê hoặc “giống như một công dân xô-viết bình thường, như người ta nói, từ lâu đã quen tin tưởng vào những câu chuyện nghiêm túc. Kurekhin khi ấy đã làm được điều đó hết sức tuyệt vời theo kiểu một nghệ sĩ. Nó là của trời cho. Chúng ta không ai nghĩ mình là thằng ngốc, và như người ta nói, ai cũng biết được mức độ của sự đùa bỡn. Như người ta nói, khi não bộ làm người ngu đi… Huống chi đây lại là Lenin. Khi đó tất cả những chuyện ấy vẫn còn là chuyện nghiêm túc […] Dám bịa ra những chuyện đùa bỡn lãnh tụ như thế… Vào lúc ấy, đó là chuyện chưa phổ biến”[17].

Người ta không thể phát hiện ra ngay trò đùa của Kurekhin. Nhưng cũng chẳng phải chờ lâu, khi trò đùa ấy được phát hiện thì cũng có thể xem đó là bước đi cuối cùng trong quá trình điều tra, nghiên cứu bản chất tự nhiên của Lenin mà kết quả là mọi ý nghĩa gắn với Lenin đều bị đảo ngược hoàn toàn. Raikin nhớ lại: “Khi tôi nhận ra mình bị lừa, mình đã nuốt phải quả lừa ấy, tôi thực sự ngạc nhiên […] Với tôi, ông ấy là một trong số những người giúp tôi cảm nhận được một thời đại mới đã thực sự bắt đầu trong đời sống của đất nước chúng ta. Khi tôi thấy có thể như thế, và điều ấy đã diễn ra thật tài tình. Té ra có thể cười hả hê làm sao đối với những gì ta tưởng là bất di bất dịch, tưởng là không thể cười, đồng thời cũng là cười nhạo tất cả chúng ta.  Điều đó thật kì diệu. Đó là cảm giác tuyệt vời thế nào ấy về một bầu không khí tự do…”[18]. Buổi truyền hình của Kurekhin hoá thành bản tổng kết độc đáo bước đi của năm 1990, theo đó hình tượng Lenin trong diễn ngôn của đảng và của xã hội dần dần thay đổi: từ một lãnh tụ bị quy phạm hoá, không thể phê phán, Lenin biến thành một chủ thể xa lạ, trong chiều sâu của bản tính tự nhiên có cả một núi những chuyện bị bưng bít, bí mật từng ảnh hưởng sâu sắc tới bước đi của lịch sử.   

Trước khi kết luận, xin phép được trở lại với luận điểm nhập đề ở phần đầu bài viết. Trong suốt chiều dài lịch sử của Liên Xô, biểu tượng Lenin là thành trì từ phía bên ngoài được tựa vào để cấu tứ các diễn ngôn tư tưởng, là ô dù che chở để khẳng định tính chính thống của tư tưởng hệ. Nhưng trong năm 1990, vị trí của Lenin trong cấu trúc diễn ngôn tư tưởng đã thay đổi. Lúc đầu trên mặt báo thấy xuất hiện luận điểm cho rằng, lời nói và tư tưởng đích thực của Lenin đã bị xuyên tạc trong suốt cả chiều dài của lịch sử xô-viết. Luận điểm ấy nêu lên sự nghi ngờ, rằng tất tật những điều Lenin phát biểu đã được in trong các tài liệu gốc thời xô-viết đều là không đúng, đồng thời, nó làm nẩy sinh một nghịch lí nội tại trong cấu trúc của diễn ngôn tư tưởng: một mặt, diễn ngôn tuyên bố nhiệm vụ chính của cải tổ là quay về với Lenin đích thực, mặt khác, nó lại cho rằng không ai rõ Lenin đích thực là gì.   

Nghịch lí trên đã dẫn tới sự thay đổi của hình tượng Lenin trong suốt năm 1990 như thế nào, xin không đi sâu vào chi tiết, chỉ xin bổ sung, kết quả chủ yếu của sự thay đổi ấy là nó đã thúc đẩy sự khủng hoảng mới bắt đầu trong cấu trúc của hệ tư tưởng xô-viết. Kéo theo những thay đổi trong tư tưởng hệ là sự triệt tiêu của khả năng bấu víu vào một thứ chân lí tuyệt đối, được áp đặt từ phía bên ngoài mà lúc ấy hình ảnh Lenin chính là biểu tượng. Kết cục là trong con mắt của xã hội, hệ tư tưởng xô-viết bắt đầu đánh mất tính chính thống để biến thành một trong muôn vàn chân lí lớn nhỏ bình đẳng với nhau, và công chúng có thể nghi ngờ khi nhìn nó từ các chân lí khác. Mặt trái của quá trình ấy là tính chính thống của Đảng Cộng sản Liên Xô cũng bị đẩy vào tình trạng khủng hoảng: vai trò dẫn dắt, lãnh đạo của nó với tư cách là đại diện cho hệ tư tưởng xô-viết cũng mất đi tính pháp lí của một thứ chân lí tuyệt đối, không thể bác bỏ. Mặc dù vào những năm cuối của tiến trình cải tổ có rất nhiều sự kiện quan trọng, nhưng chính việc đánh mất vị trí chính thống của Lenin diễn ra vào năm 1990 có thể nói là thay đổi quan trọng nhất tạo nên sự khủng hoảng nhanh chóng và không thể đảo ngược của toàn bộ hệ thống.

Xin nhắc lại một vài kết quả của quá trình ấy. Cứ nhìn vào thực tiễn thay đổi tên gọi của các địa phương gắn với tên tuổi của Lenin, ta sẽ tìm thấy ngay bằng chứng nói lên quá trình xoá bỏ vị trí bất khả xâm phạm của ông ấy. Việc thay đổi tên gọi của thành phố Leningrad là một trong những sự kiện có ý nghĩa quan trọng nhất.  Vào đầu năm 1990, một số dân biểu của Hội đồng thành phố Leningrad đã nêu vấn đề cần phục hồi cho thành phố tên gọi lịch sử Saint – Peterburg. Ở thời điểm ấy, ý tưởng này còn bị xem là viển vông. Đa số dân biểu, kể cả Thị trưởng Anatoli Sobtzak đã biểu quyết chống lại việc đưa vấn đề này vào chương trình nghị sự. Tuy nhiên, như đã nói ở trên, trong vòng 12 tháng của năm 1990, hình ảnh Lenin đã có nhiều thay đổi, và đến cuối năm ấy, ý tưởng về việc đổi tên thành phố lại xuất hiện. Vào tháng 5 năm 1991, Hội đồng thành phố Leningrad đã biểu quyết tán thành tổ chức trưng cầu dân ý; và trong cuộc trưng cầu dân ý, tuyệt đại đa số cư dân nhất trí trả lại cho thành phố cái tên gọi lịch sử[19].

Khi Lenin không còn là biểu tượng cho tính chính thống thì đảng cũng đánh mất vị trí chính thống của mình: tháng 3 năm 1990, Đại hội đại biểu nhân dân lần thứ III đã huỷ bỏ điều 6 Hiến pháp quy định vai trò dẫn đắt và lãnh đạo của Đảng Cộng sản Liên Xô; tháng 6 năm 1990, bộ phận bảo thủ của đảng đã thành lập Ban chấp hành Trung ương đảng toàn Liên bang Nga với ý đồ phục hồi tính chính thống của hệ tư tưởng xô-viết và vai trò lãnh đạo của đảng; tháng 7 năm 1990 diễn ra Đại hội Đảng Cộng sản Liên Xô lần thứ XXVIII, và nó đã trở thành Đại hội cuối cùng; tại Đại hội, nhóm các đại biểu thuộc phe dân chủ không thực hiện được ý đồ cải tổ Đảng Cộng sản Liên Xô thành Đảng Dân chủ theo kiểu nghị trường; kết quả là nhiều đại biểu (Elsin, Sobtzak, Popov…) đã tuyên bố ra khỏi hàng ngũ của Đảng Liên Xô;  làn sóng ra khỏi hàng ngũ Đảng Cộng sản Liên Xô ngày càng lan rộng trên phạm vi toàn quốc (Nếu năm 1989 Đảng Cộng sản Liên Xô mới chỉ mất 140 nghìn đảng viên, thì năm 1990, nhất là từ mùa hè, con số thống kê đã lên tới 2,7 triệu)[20].

Mùa thu năm sau, năm 1991, Xô-viết tối cao Liên Xô đã ban hành hai sắc lệnh: sắc lệnh về việc đổi tên Leningrad thành Saint – Peterburg và sắc lệnh về việc nghiêm cấm Đảng Cộng sản Liên Xô. Mặc dù nguyên nhân trực tiếp dẫn tới sự ra đời của hai sắc lệnh ấy là sự thất bại của các lực lượng bảo thủ trong vai trò lãnh đạo của đảng đã mưu toan tiến hành cuộc đảo chính nhà nước, nhưng bản thân việc hình thành và thông qua những sắc lệnh như thế không thể giải thích bằng bạo loạn, mà chỉ có thể giải thích bằng việc Đảng và Lenin đã đánh mất hoàn toàn vị trí chính thống ở cấp độ hệ tư tưởng quốc gia. Nói cách khác, hai sự kiện ấy chỉ củng cố về phương diện pháp lí quá trình biến đổi của tính chính thống về cơ bản đã diễn ra từ trước đó, trong năm 1990.

Lã Nguyên dịch 

Nguồn: http://magazines.russ.ru/nlo/2007/83/ur13.html


[1] Lại bàn về Lenin. Onga Dmitriepna Ulianopva, cháu gái của Ulianov (Lenin) trả lời các câu hỏi của phóng viên “AiF”. Chứng cớ và Sự thật. 1990. Số 16. Tr.1. Đây là những ý đồ đầu tiên nẩy sinh vào những năm 30 của thế kỉ trước nhằm dựng lại dòng tộc của Lenin một cách nghiêm túc. Marietta Shaginyan (nữ nhà văn Nga, sinh năm 1888 tại Moskva, mất 1982, thọ 94 tuổi.- L.N) là một trong số những người đầu tiên lần tìm manh mối gia tộc và trong tiểu thuyết “Tấm vé hành trình theo lịch sử” (một phần của bộ tiểu thuyết ba tập viết về gia tộc Ulianov), bà đã dựng lại nguồn cội của Lenin. Shaginyan kể về người bà thuộc dân tộc Kalmic của Lenin và gọi ông bác của Lenin (Aleksandr Blank) là anh “Nga còi”. Vì cuốn tiểu thuyết này, Shaginyan bị phê phán gay gắt. Ngày 5 tháng 8 năm 1936, Bộ Chính trị Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản thông qua Nghị quyết “Về tiểu thuyết của Marietta Shaginyan “Tấm vé hành trình theo lịch sử, Phần 1. “Gia đình Ulianov””. Nghị quyết này chỉ trích gay gắt Shaginyan và Krupskaja (người trả lời phỏng vấn và cung cấp tư liệu cho Shaginyan) vì họ đã biến “việc soạn thảo các tác phẩm về Lenin, vốn là việc chung, thành việc riêng tư, việc gia đình, họ đã phát ngôn trong tư cách là người nắm giữ độc quyền, và người giải thích công việc xã hội và đời sống cá nhân và gia đình Lenin, Ban Chấp hành chưa bao giờ cho phép bất kì ai được quyền phát ngôn trong tư cách ấy” (Xem: Chính quyền và giới trí thức nghệ sĩ: Tư liệu về đường lối văn hoá từ 1917 đến 1953 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Nga, Ban Chấp hành Đảng Cộng sản toàn liên bang, Uỷ ban trấn áp phản cách mạng toàn liên bang, Ban Điều hành đường lối Quốc gia thống nhất, Bộ Uỷ viên nhân dân Nội vụ. Tổng Biên tập: Viện Sĩ A.N.Jakoplev. M., 1999.

[2] Ngôn luận. 1990. Số 2.

[3] Kosergina A. Bưu điện: vấn đề đại chúng// Điểm sách. 1991. Số 22

[4] Stein Mikhain. Phả hệ dòng họ Ulianov (hay là những bí mật nào cho đến nay vẫn còn bị khoá chặt trong các két sắt của Viện Marx – Lenin thuộc Ban Chấp hành Đảng Cộng sản Liên Xô?). Nhà văn. 1990. Số 38 (tháng 10).

[5] Bộ phim hoàn thành vào năm 1991 và đầu năm 1992 khởi chiếu trên Đài Truyền hình Trung ương.

[6] Băng Video bộ phim, bản sao của tôi- A.Yu.

[7] Tlđd.

[8] Tlđd.

[9] Để cung cấp thêm một ví dụ, xin dẫn ra đây ý kiến ngắn của Tatiana Tolstaja phát biểu trên tờ “Tia lửa” trong một số phát hành vào mùa xuân năm 1990. Phản ứng trước sự gia tăng của khuynh hướng bới móc gốc rễ Do Thái được giữ kín của nhiều nhân vật trong lịch sử Nga, từ các nhà văn thời tiền Cách mạng, cũng như trước thái độ bài Do Thái bộc lộ gay gắt trong xã hội thời ấy, Tolstaja viết: “Puskin là người Do Thái.  Họ thật của ông ấy là Puskind. Ông ấy kí đúng như thế để ai cũng được nhìn thấy tận mắt. Đúng là được kí như thế này: Puskind. Lại nữa, người ta gọi anh trai của ông ấy là Lev, gọi tằng tổ phụ của ông ấy là Abram, gọi bà ông ấy là Sara. Có cái gì ở đây chưa rõ nào? Trời ơi! Vậy mà ông ấy đã viết những gì, viết những gì nào!…” (Tolstaja Tatiana. Không thể nín lặng// Tia lửa. 1990. Số 14. Tr.3).

[10] Chương trình được đưa lên màn hình vào mùa xuân 1991 (Phỏng vấn Kurekhin của tác giả, 1995).

[11] Băng video ghi lại chương trình truyền hình, bản ghi của tôi.- A.Yu.

[12] Thể loại và phong cách đùa nhại theo kiểu như thế đã được phân tích trong nhiều công trình, xin xem: Yurchak A. Nhảy múa ban đêm cùng thiên thần lịch sử. Nghiên cứu văn hoá/ Biên tập: A.Etkind, SPb.: Nxb Đại học Tổng hợp Âu châu, 2006; Yurchak Alexei. Gagarin and the Rave Kids: Transforming power, identity, and aesthetics in the post-Soviet night life. Congsuming Russia: popular Culture, Sex, and Society Since Gorbachev. Ed.Adele Barker. Duke University Press, 1999; Idem. Everything Was No More: the Last Soviet Generation. Princeton University Press, 2006 (ch. 7. Dead Irony).

[13] Tlđd.

[14] Cây lưỡi rồng là có thật, chất gây ảo giác của nó được thổ dân da đỏ ở Mexico sử dụng, Kurekhin đã đọc được những chuyện ấy vào những năm 1980 qua bản dịch tự xuất bản cuốn sách của Karlos Kastanhed “Học thuyết của Don Juan” (Phỏng vấn Kurekhin của tác giả, 1995)

[15] Băng video ghi lại chương trình truyền hình, bản ghi của tôi.- A.Yu.

[16] Âm vang của hứng thú mang tính đại chúng như thế có nhiều biểu hiện khác nhau, chẳng hạn, trong những năm ấy công chúng vô cùng say sưa với những chuyện như thần giao cách cảm, nhịp điệu sinh học, dự đoán chiêm tinh, lí thuyết về nguồn cội dân tộc và sinh quyển, các buổi diễn thuyết trên tivi của tiến sĩ Kaspiropski… Về vấn đề này, xin xem bài của P. Romanov và E.Jaskaia – Smirnova cùng in trong số tạp chí này ( tức là NLO, 2007, số 83.- L.N.).

[17] Konstantin Raikin trả lời phỏng vấn của Sergei Solokhov trong buổi truyền hình “Ngôi nhà tĩnh mịch của hồi ức Kurekhin”, tháng 7 năm 1996 (bản sao băng video của tôi.- A.Yu.). Cần chỉ ra rằng, Kurekhin không phải là người nghĩ ra việc giải thích hình tượng Lenin theo kiểu giễu nhại. Chắc mọi người đều nhớ, ngay từ những năm 1970 các nhà sáng lập của soc-art là Komar và Melamid đã sử dụng súc hoạ giễu nhại để phản ánh hình tượng Lenin. Trong thời kì cải tổ, số lượng những tác phẩm nghệ thuật “phi hình thức” thuộc loại như thế bỗng tăng lên một cách đột biến (ví như những tác phẩm của Alecsandr Kosolapov).  Nhưng trò phỏng nhại của Kurekhin có một số đặc điểm khác biệt so với các dạng giễu nhại khác khiến cho nó trở thành một hiện tượng đặc biệt xuất hiện đúng vào quãng giáp ranh giữa năm 1990 và 1991. Thứ nhất, Kurekhin không giễu nhại Lenin, mà giễu nhại cái hứng thú tràn của cả một xã hội say sưa khám phá bản chất “đích thực” của Lenin và ảnh hưởng của nó đối với lịch sử xô – viết, tức là, khác với soc-art, sự giễu nhại của Kurekhin không nhắm vào hệ tư tưởng xô – viết mà nhắm vào những người phê phán hệ tư tưởng ấy. Thứ hai, yếu tố quan trọng làm nên hình thức thể loại của Kurekhin là sự vắng bóng hoàn toàn các yếu tố ngõ hầu giúp những độc giả bình thường nhận biết cái đang diễn ra chỉ là sự giễu nhại. Hơn thế, nói một cách nghiêm túc, cũng không thể xếp thể loại của Kurekhin vào hình thức giễu nhại. Nó dao động giữa nghiêm túc tuyệt đối, ngông cuồng cực đỉnh với một thứ humour “độc địa” nào đó. Kết quả của sự dao động ấy là đại đa số khán giả hoàn toàn không biết phải giải thích về chuyện đang diễn ra như thế nào. Thứ ba, Kurekhin công diễn trò chơi “Lenin – nấm” trên truyền hình quốc gia, trước hàng triệu khán giả, điều đó chứng tỏ cách tiếp cận của ông rất khác với hành động của phái nghệ thuật phi hình thức (thêm ào đó, Kurekhin diễn trò trong vai một học giả, chứ không phải một hoạ sĩ hay nhạc sĩ). Điều quan trọng tôi muốn nói ở đây là đúng vào đầu năm 1991, trong phạm vi những chương trình xác định, người ta đã có thể đưa lên tivi những buổi truyền hình như vậy mà không cần phải giải thích cho khán giả phải hiểu nội dung của nó như thế nào. 

[18] Tlđd.

[19] Cuộc trưng cầu dân ý này đã thu hút sự tham gia của 64,7% cư dân có quyền phát biểu ý kiến, trong đó, 54,86% tán thành đổi tên thành phố.

[20] Liên Xô trong số liệu năm 1990: Tuyển tập thống kê giản yếu. M., 1991. Tr.104, 105. Sau Đại hội XXVIII, phong trào ra khỏi Đảng Cộng sản Liên Xô ngày càng mở rộng: từ mùa hè 1990 đến hè 1991 có 4 triệu đảng viên ra Đảng. Xem: Konstantinov S. Đại hội của những người phải chết. Báo Độc lập. 2000. 12 tháng 7 (http://www.ng.ru/style/2000-07-12/16_siezd.html)

Advertisements

About lythuyetvanhoc

Bộ môn Lý luận văn học, khoa Ngữ văn, Đại học Sư phạm, Hà Nội
Bài này đã được đăng trong dịch thuật, la khắc hòa, nghiên cứu văn hóa, văn học Nga và được gắn thẻ , , , . Đánh dấu đường dẫn tĩnh.

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất / Thay đổi )

Connecting to %s